Terapie Ekspresyjne w Rozwoju Osobistym.


Terapie Ekspresyjne w Edukacji, Profilaktyce i Rozwoju Osobistym-
podstawy teoretyczne i przykłady praktycznego zastosowania.



Streszczenie: Artykuł wprowadza w tematykę terapii ekspresyjnych. Przedstawia definicje, argumenty za i przeciw, różne inspiracje teoretyczne oraz wybrane przykłady zastosowania w edukacji, profilaktyce i rozwoju osobistym.


We arteterapii współistnieje wiele nurtów teoretycznych i szkół praktycznego działania w edukacji, profilaktyce, rozwoju osobistym i terapii. Terapie Ekspresyjne w ujęciu intermodalnym to jeden z najnowszych nurtów współczesnej arteterapii, który zaczął stawać się bardziej popularny w latach osiemdziesiątych XX wieku.
W praktyce działania intermodalne stosowano o wiele wcześniej. Przykładem działalności intermodalnej, czyli wykorzystującej wiele rodzajów twórczej ekspresji w czasie jednego warsztatu, może być działalność artystyczna, terapeutyczna i edukacyjna Anny Halprin, pioniera tego nurtu, która rozpoczęła swoją pracę już w latach 40-tych i kontynuuje ją aż do dzisiaj. [Worth, Poynor, 2004]
Wybitnymi teoretykami i praktykami terapii ekspresyjnych są współcześnie piszący i prowadzący warsztaty autorzy i terapeuci: Shaun McNiff, Paulo Knill, S. i E. Levine, Natalie Rogers, czy już wcześniej wspomniana Anna Halprin oraz wielu innych mniej znanych autorów i terapeutów. [Malchiodi, 2003:107]
Czym są Terapie Ekspresyjne?
Według Malchiodi , Terapie Ekspresyjne-opierają się na terapeutycznym wykorzystaniu sztuki, muzyki, tańca, dramy, poezji i pisania w sposób intermodalny. Podejście intermodalne czy multimodalne polega na przechodzeniu od jednej formy artystycznej ekspresji do drugiej w czasie jednej sesji terapeutycznej. [Malchiodi, 2003:106]
Definicja podana w Lesley College podaje, że Terapie Ekspresyjne polegają na: wykorzystaniu sztuki i jej wytworów by zwiększyć świadomość, wspierać rozwój emocjonalny, poprawić relacje z innymi poprzez zwiększanie dostępu do wyobraźni. Do terapii ekspresyjnych możemy zaliczyć: sztukę jako terapię, sztukę jako psychoterapię, wykorzystanie sztuki w tradycyjnych metodach uzdrawiania. [Lesley College, 1995]
Terapie ekspresyjne mogą wykorzystywać jedną, dwie lub więcej następujących po sobie i wynikających z siebie, form ekspresji artystycznej w procesie terapii
Natalia Rogers, która praktykuje terapie ekspresyjne w zgodnie z podejściem humanistycznym Carla Rogersa (jej ojca) wymienia, że: Terapia przez Sztuki Ekspresyjne polega na wykorzystaniu w sprzyjającym otoczeniu, wielu form ekspresji artystycznej: ruchu, rysowania, rzeźbienia, muzyki, pisania, dźwięku i improwizacji by doświadczać i wyrażać uczucia. Estetyka dzieła sztuki nie jest najważniejsza. Sztuka jest wykorzystywana aby doświadczać i wyrażać siebie oraz osiągać wgląd w siebie. [Malchiodi, 2003:107], [Rogers, 1993]
Na stronie stowarzyszenia terapii ekspresyjnych www.ieata.org terapie ekspresyjne opisane zostały w następujący sposób: Sztuki (terapie) ekspresyjne łączą sztuki wizualne, ruch, dramę, muzykę, pisanie i inne procesy twórcze, by wspierać głęboki rozwój osobisty i rozwój społeczności. IEATA zachęca do rozwijania podejścia multimodalnego w obrębie psychologii, rozwoju organizacji, społeczności, sztuki i edukacji.
Poprzez zintegrowanie (odmiennych) procesów twórczych i pozwalanie by jeden przepływał w drugi, zdobywamy dostęp do naszych wewnętrznych zasobów, co pomaga nam w uzdrawianiu, osiąganiu większej klarowności, iluminacji i twórczości.
Można podsumować pozostałe definicje:
Terapie Ekspresyjne-prowadzą do terapeutycznego i wspierającego rozwój doświadczenia sztuki i jej wytworów, muzyki, tańca, dramy i poezji, pisania itd w sposób intermodalny. Poprzez doświadczenie twórczej ekspresji dąży się do tego by zwiększyć świadomość, redukować stres i napięcia, wspierać rozwój emocjonalny –doświadczać i wyrażać uczucia, poprawić relacje z innymi, zwiększać dostęp do wyobraźni i kreatywności.
Praktycy TE zmierzają do tego, by wspierać głęboki rozwój osobisty i rozwój społeczności. Propagują rozwijanie podejścia multimodalnego w obrębie psychologii, rozwoju organizacji, społeczności, sztuki i edukacji.
Sztuka w procesie twórczej ekspresji jest wykorzystywana aby doświadczać i wyrażać siebie oraz osiągać wgląd. Estetyka dzieła sztuki nie jest najważniejsza.
Podejście intermodalne czy multimodalne polega na przechodzeniu od jednej formy artystycznej ekspresji do drugiej w czasie jednej sesji terapeutycznej. Pracując intermodalnie można stosować dwie lub więcej form ekspresji artystycznej w procesie terapii.
Poprzez zintegrowanie (odmiennych) procesów twórczych i pozwalanie by jeden przepływał w drugi, zdobywamy dostęp do naszych wewnętrznych zasobów, co pomaga nam w terapii, uzdrawianiu, osiąganiu większej klarowności, iluminacji i twórczości.
Wiele z przytoczonych powyżej twierdzeń, co do dobroczynnego wpływu twórczej ekspresji, wydaje się podobnych do pojęć używanych w definiowaniu innych form arteterapii. Zasadniczą różnicą jest świadome i celowe stosowanie podejścia intermodalnego.
Zapewne istnieje wiele innych różnic w teorii i praktyce w porównaniu ze innymi szkołami arteterapii ale ponieważ w każdej szkole jest wiele nurtów o odmiennych orientacjach i praktykach, omawianie tego tematu wymagałoby skupienia się na omawianiu różnic między poszczególnymi przedstawicielami rożnych nurtów i ich szkołami.
Dlaczego stosować podejście intermodalne?
Wokół podejścia intermodalnego toczy się dyskusja. Przeciwnicy stawiają mu różne zarzuty.
1) Stosowanie wielu form twórczej ekspresji powoduje ryzyko pozostania wszechstronnym dyletantem, nie będąc ekspertem w żadnej z metod.
Przedstawiciele podejścia intermodalnego odpowiadają na to w następujący sposób:
Według McNiffa proces twórczy jest w istocie intermodalny. Człowiek tworząc wyobraża sobie, odczuwa, słyszy wewnętrznie. Tej umiejętności nie trzeba się uczyć. [McNiff, 2001: 318-322]. Paolo Knill twierdzi, że intermodalna edukacja artystyczna daje lepsze i bardziej wszechstronne efekty niż edukacja specjalistyczna. Według niego tancerz będzie lepszym tancerzem, jeżeli będzie się uczył śpiewu, dramy, poezji i malowania zamiast skupiać się wyłącznie na tańcu. [Knill, 2004: 28-29]
2) Proces intermodalny trudniej poddać kontroli i trudniej go zbadać.
Według McNiff proces intermodalny prowadzi do szybszego i bardziej wszechstronnego uwolnienia i przepracowania nieświadomego materiału co umożliwia szybszą i skuteczniejszą terapię lub bardziej dynamiczny i wszechstronny rozwój twórczy, czy rozwój osobowości.
3) Trudniej jest wykształcić intermodalnego terapeutę czy edukatora. Pojawia się pytanie czy jego praca będzie przynosić dobre wyniki?
Odpowiedzią na ten zarzut może być przykład intermodalnych terapeutów, którzy osiągają dobre, a nawet wybitne wyniki w swej pracy edukacyjnej i terapeutycznej. Należą do nich między innymi: Anna Halprin, Natalia Rogers, Shaun McNiff, Paulo Knill i wielu dobrych terapeutów i edukatorów, którzy współpracują z IEATA.
Dodatkowe argumenty, które przemawiają za podejściem intermodalnym:
1) Proces intermodalny odzwierciedla i modeluje doświadczenie życia, które jest intermodalne. Poprzez trening intermodalny szybciej uczymy się odpowiadać na złożone wyzwania życia, które też są intermodalne.
2) Teoria Niezajętego Kanału. Według Arnolda Mindella, twórcy Psychologii Zorientowanej Na Proces, informacja (podświadoma, wyparta część naszej psychiki) jest najłatwiej dostępna w najmniej zajętym kanale czyli tym, który dana osoba najrzadziej używa (wzrokowy, słuchowy, kinestetyczny). Pracując intermodalnie uzyskujemy łatwo dostęp do wszystkich kanałów. Co umożliwia szybki dostęp do wypartego do nieświadomości materiału, gdyż spotykamy go w niezajętym kanale. Taka terapia może być odpowiednia dla grup ludzi, o rożnych preferencjach w doświadczaniu siebie i świata. Na przykład dla wykształconego tancerza, plastyka itd. może być łatwiej uzyskać dostęp do siebie poprzez inne medium twórcze niż to w, którym latami się kształcił. Ponieważ w tej formie ekspresji, w której się kształcił, ma już wykształcone i przetrenowane nawyki szkolne, schematy postrzegania, odczuwania, działania oraz reakcje obronne. W tym obszarze potrafi dobrze udawać i grać i trudno jest mu porzucić swoje nawyki, schematy odczuwania, reagowania, działania. Natomiast w innym kanale ekspresji, tam gdzie nie ma za sobą wielu lat treningu szkolnego i zawodowego, może łatwiej doświadczać siebie na świeżo i mieć bezpośredni dostęp do swego wnętrza. Tak więc trening intermodalny, działający poprzez różne formy ekspresji w wielu kanałach odczuwania, może się okazać o wiele bardziej skuteczny niż trening, forma edukacji, czy terapia przebiegająca w jednym kanale.
3) Teoria Inteligencji Wielorakiej. Trening Intermodalny prowadzi do równoczesnego kształcenia wielu typów inteligencji (wzrokowej, werbalnej, kinestetycznej, emocjonalnej, intrapsychicznej, społecznej, itd.) co powoduje bardziej wszechstronny rozwój osobowości oraz aktywizację różnych obszarów mózgu. Uzasadnione wydaje się założenie, że osoba, która posiada więcej form inteligencji rozwiniętych w lepszym stopniu, lepiej poradzi sobie w życiu niż osoba z mniejszą ilością rozwiniętych inteligencji lub jedną inteligencja bardzo rozwinięta i pozostałymi słabo. Osoba o większej ilości dobrze funkcjonujących typów inteligencji będzie bardziej wszechstronna, przystosowana do zmian, elastyczna zdolna do pełniejszego i bardziej wszechstronnego spotkania z życiem. Jeżeli przyjrzymy się życiu takich geniuszy muzycznych jak Mozart, czy wybitni przedstawiciele muzyki pop Elvis Presley, czy Michael Jackson, można zauważyć, że mimo wybitnego talentu muzycznego, ich życie było pełne kłopotów. A może, gdyby mieli lepiej rozwinięte pozostałe formy inteligencji, plastyczną, kinestetyczną a przede wszystkim społeczną, emocjonalną, lepiej by sobie poradzili z wyzwaniami życia, które spotykały ich poza sceną muzyczną.
4) Podejście Intermodalne jest podejściem zgodnym ze starą i sprawdzoną tradycją.
Starożytne tradycje medycyny archaicznej, greckiej, chińskiej, kultury pierwotne stosowały swe zabiegi lecznicze i terapeutyczne w sposób intermodalny. Podawaniu ziół towarzyszył często, śpiew, taniec, gra na instrumentach, być może stosowano przy tym różne formy sugestii, wizualizacji, czy terapii poprzez opowiadanie baśni i metafor. Wydaje się, że od tysięcy lat ludzie uważali intermodalny sposób pracy za bardziej naturalny i skuteczny.
Do znanego stwierdzenia Konfucjusza: Słyszę i zapominam. Widzę i pamiętam. Robię i rozumiem, Można dodać komentarz, że praktyka intermodalna umożliwia doświadczanie większą ilością zmysłów, przez czucie, słuch, wzrok, dotyk, wyobraźnię, może więc szybciej i pełniej doprowadzić do zrozumienia niż praca w obrębie jednego zmysłu.
Teoretyczne Inspiracje w podejściu intermodalnym.
Podejście intermodalne może być stosowane z powodzeniem do pracy w oparciu o wiele teorii psychologicznych i w połączeniu z wieloma formami psychoterapii.
Istnieje wiele nurtów terapii ekspresyjnych, które opierają się na różnych podejściach teoretycznych. Wspólne im wszystkim jest założenie, że doświadczenia powstające na skutek ekspresji poprzez różne formy sztuki pomagają ludziom poznawać nieznane aspekty swego wnętrza, wyrażać je w sposób pozawerbalny i doznawać wglądu w siebie.
Każda z głównych teorii psychologicznych i szkół psychoterapii może inspirować odmienne nurty i praktyki wśród przedstawicieli terapii ekspresyjnych. Daria Halprin, jako teoretyczne podstawy pracy w nurcie terapii ekspresyjnych wymienia: inspiracje starożytnymi praktykami uzdrawiania, szkoły psychoanalizy i neopsychoanalizy, psychologię egzystencjalną, humanistyczną, terapię Gestalt i psychosyntezę. [Halprin, 2003: 35-79]. Przyjrzyjmy w jaki sposób niektóre z tych nurtów inspirują praktykę terapii ekspresyjnych.
Inspiracje jungowskie.
Zgodnie z podejściem jungowskim terapie ekspresyjne mogą być formą rozwijania doświadczenia aktywnej wyobraźni, która ma doprowadzić do dialogu pomiędzy świadomością i podświadomością. Poprzez dialog z symbolicznymi obrazami możliwe staje się poznawanie i integracja wypartego do nieświadomości materiału. Praca z indywidualnymi wyobrażeniami może pomóc w odkryciu nowych możliwości i w odnalezieniu znaczenia i pełni życia. Już w swoich wczesnych pismach, jako metodę pracy z wyobrażeniami i symbolami Jung polecał różne formy twórczej ekspresji: pisanie, rysunek i ruch. Na przykład rysowanie mandali może zostać przekształcone w ruch. Uważał, że „symboliczne odreagowanie przez ruch ciała, może być nawet bardziej skuteczne niż zwyczajna aktywna wyobraźnia”. [Malchiodi, 2003, 42-43]
W podejściu Anny Halprin stosuje się metodę odgrywania w tańcu rysunków, i pisania wewnętrznego dialogu z postaciami i symbolami pojawiającymi się w rysunkach, co można uznać za nawiązanie do psychologii jungowskiej i rozwinięcie metody aktywnej wyobraźni w obrębie terapii ekspresyjnych. [Halprin, 2003: 102-175].
Inspiracje egzystencjalne.
Według Rollo Maya [May, 1976] twórczość jest zmaganiem się z dezintegracją, żeby doprowadzić do narodzenia się nowej istoty. Twórczy proces wymaga odwagi, jest wyrazem jaźni i dylematów ludzkiego istnienia. Według Clarka Moustakas [Moustakas, 1959] twórczość jest istotnym elementem umysłowego zdrowia i może być wykorzystywana w terapii. Tworzenie sztuki prowadzi jednostkę do uważności i świadomości a proces tworzenia sztuki w kontekście relacji terapeutycznej jest metaforą egzystencjalnych dylematów. [Moon 1995]. Proces tworzenia sztuki i relacji terapeutycznej pomaga rozwijać:
1) zdolność do samoświadomości,
2) wolność i odpowiedzialność,
3) tworzenie własnej tożsamości i ustanawianie znaczących relacji z innymi,
4) poszukiwanie znaczenia, celu i wartości,
5) ułatwia radzenie sobie z niepokojem jako nieodłącznym elementem życia,
6) ułatwia sprostanie świadomości śmierci i nieistnienia. [Corey , 1996]
Egzystencjalna terapia sztuką może być widziana jako wspólna podróż, w której osoba odkrywa znaczenie w rezultacie spotkania ze sztuką i drugim człowiekiem. [Malchiodi, 2003, 59-60]
Wielkie rytuały terapeutyczne, które pomagały ludziom chorym na AIDS i raka, spotkać się ze swoim lękiem przed chorobą i osamotnieniem, oswoić lęk przed możliwą, śmiercią, spełniają wiele postulatów wymienianych jako podstawy egzystencjalnej terapii przez sztukę. [Worth, Poynor, 2004: 97-146]
Inspiracje Gestalt.
Zgodnie z podejściem Gestalt, terapeuta pomaga klientowi w pełni doświadczyć swej istoty tu i teraz. Pomaga mu stać się świadomym tego w jaki sposób powstrzymuje się od czucia i doświadczania chwili obecnej.
Rudolf Anheim stwierdził, że „Ci którzy praktykują sztukę, myślą swoimi zmysłami”. [Arnheim, 1969] W podejściu Gestalt proces tworzenia i ekspresji poprzez taniec ma służyć pełniejszemu doświadczaniu i wyrażaniu siebie tu i teraz. Wytwory twórczej ekspresji mandale, taniec, czy dźwięk są traktowane jako manifestacje wewnętrznej struktury klienta podobnie jak inne jego zachowania.
Terapeuta Gestalt pomaga klientowi, obudzić w sobie potencjał postrzegania, we własnym dziele, swoich potrzeb i zasobów. Terapeuta stara się zejść klientowi z drogi, tak aby on sam poprzez własne doświadczenie uzyskał wgląd, poszerzył poziom samoświadomości poprzez myślenie swoimi zmysłami.
Chociaż znane jest powiedzenie Fritza Perlsa: „Porzuć swój umysł i wróć do swoich zmysłów”, w praktyce chodzi raczej o to by wykorzystać swoje zmysły, aby odzyskać rozum.
Poprzez zmysły, poczucie tego co jest tutaj, można stać się świadomym, postrzegać, uzyskać wgląd w naturę świata i swojego w nim miejsca. Terapeuta zachęca do eksperymentowania, doświadczania, badania poprzez ruch ciała i zmysły. Wierzy, że takie doświadczenie może doprowadzić do rozpoznania i krystalizacji problemu. [Rhyne, 2001]
Przykładem tego jak poprzez doświadczenie siebie poprzez taniec, rysunek, pisanie, można dojść do większej klarowności i terapeutycznego rozwiązania problemu jest Proces w Pięciu Częściach, metoda rozwinięta przez Annę Halprin.
Dostrzeganie alternatyw, krystalizacja i intermodalność.
Teoretyk i praktyk, przedstawiciel nurtu terapii ekspresyjnych Paulo Knill, który jako artysta muzyk, pracował z eksperymentalnymi teatrami, między innymi z Grotowskim, tworzy model terapii ekspresyjnych wywodzący się bardziej teorii twórczości i wyobraźni, niż z psychologii. [Knill, 2004]. Opisując sposób działania terapii ekspresyjnych posługuje się pojęciami: Decentering-tłumaczę jako dostrzeganie alternatyw, krystalizacja, intermodalność.
Dostrzeganie alternatyw.
Działania kreatywne umożliwiają wydostanie się poza "utarte schematy myślenia" w świat nowych rozwiązań. Na skutek doświadczenia twórczej ekspresji pojawia się żywy kontakt z twórczym i spontanicznym aspektem siebie i możliwe staje się uwolnienie od schematycznego myślenia. W wyniku przeżycia estetycznego, powstaje otwarty stan umysłu, który pozwala na wyjście poza swoje dotychczasowe schematy, nowe spojrzenie, bycie bardziej kreatywnym. W tym stanie pojawia się zmiana percepcji i wewnętrzne odczucie, że zmiana jest możliwa i prawdopodobna.
Proces krystalizacji.
Zjawisko krystalizacji zachodzi na skutek bardziej świadomego doświadczania i wyrażania siebie w procesie twórczej ekspresji. Na skutek procesu krystalizacji postrzega się siebie, swój stan wewnętrzny, swoje życie i możliwe wybory i działania w sposób bardziej jasny i uporządkowany. Spontanicznie może się pojawić się uwolnienie od napięć, czy chaosu. Można odkryć pomysły trafnych i udanych rozwiązań codziennych życiowych problemów. Proces krystalizacji zaspokaja podstawową ludzką potrzebę by zmierzać ku jasności oraz precyzji czucia i myślenia. Przeżywanie procesu twórczej ekspresji wzbudza przeżycie doświadczenia krystalizacji. Kiedy świat wewnętrznych przeżyć staje się bardziej wykrystalizowany, doświadczamy go jako pasujący, jasny, właściwy i odpowiadający.
Teoria intermodalności.
Praktykowanie różnych form twórczej ekspresji i przechodzenie z jednej formy do drugiej, wzmacnia zarówno doświadczenie dostrzegania alternatyw, jak i proces krystalizacji. Powoduje to bardziej wszechstronny rozwój zarówno artystyczny jak i osobowości. Stosowanie podejścia intermodalnego umożliwia doświadczanie siebie poprzez różne formy twórczej ekspresji i zapewnia bardziej wszechstronny rozwój. Na przykład pisarz, który weźmie udział w zajęciach terapii tańcem może doświadczyć czegoś co wzbogaci jego twórczy rozwój i pomoże mu w pisaniu. Odmienne formy sztuki uzupełniają i potęgują swoje działanie powodując wszechstronny rozwój mózgu, ciała, czy poruszając rożne aspekty osobowości i relacji z otoczeniem. [Knill, 2004: 21-37].
Przykładem techniki łączącej w sobie zmianę percepcji, krystalizację problemu i intermodalność jest opracowana przeze mnie metoda terapeutycznego teatru tańca. Rozgrzewka i integracja grupy może prowadzić do otwarcia i relaksacji co powoduje dostrzeganie alternatywnych rozwiązań. Cztery etapy terapeutycznego teatru tańca prowadzą do krystalizacji. Zakończenie sesji terapią dźwiękiem (gra na gongu, misach, flecie), chwilą terapii poezją i rysowaniem mandali jest przykładem działania intermodalnego, które powiększa efekty terapeutyczne doświadczenia wywołanego przez taniec. [Wiszniewski, 2008]
Przykłady praktycznego zastosowania terapii ekspresyjnych w działaniach edukacyjnych, profilaktycznych i rozwoju osobistym.
Od zarania dziejów ludzkości wszelkie formy twórczej ekspresji takie jak taniec, rysowanie, malowanie, śpiew itp. były ważnym elementem edukacji rozumianej jako przekazywanie doświadczenia, tradycji i kultury nowym pokoleniom.
W kulturach pierwotnych edukacja często miała charakter rytuału. Poprzez udział w rytuale młodzi członkowie wspólnoty uczyli się zasad i reguł życia społecznego, mitów i kultury danej społeczności. Byli wprowadzani w role społeczne takie jak np. mąż, żona, wojownik, myśliwy, wódz, artysta, kapłan czy uzdrowiciel.
Ponieważ sztuki ekspresyjne sprzyjają przekazywaniu emocji i treści pozawerbalnych, tego typu edukacja mogła silnie oddziaływać na emocje i wyobraźnię. Pod względem rozwijania nie dominujących w naszej kulturze typów inteligencji (kinestetycznej, muzycznej itd.) mogła być o wiele bardziej skuteczna od współczesnej edukacji szkolnej, opartej na przekazie głównie intelektualnym i werbalnym, która oddziałuje głównie na sferę intelektualną.
Jako klasyczny przykład wszechstronnego, praktycznego zastosowania terapii ekspresyjnych można przedstawić pracę Mistrza i pioniera tego kierunku Anny Halprin.
Terapie Ekspresyjne w Edukacji.
Anna Halprin rozpoczęła pracę z dziećmi z lokalnej społeczności, w roku 1947 i prowadziła ją przez następne 25 lat. Jak na owe czasy stosowała pionierskie holistyczne podejście w edukacji dzieci. W nauce tańca skupiała się na rozwijaniu indywidualnej ekspresji i świadomości ciała oraz emocji a nie na naśladowaniu cudzego ruchu. Prowadziła pracę środowiskową zapraszając na zajęcia rodziców. Rodzice brali udział w zajęciach z dziećmi, przygotowywali z nimi przedstawienia i brali udział w pokazach, co pozwalało w edukacji tanecznej ująć też kontekst rodzinny i społeczny. [Halprin, 1995: 25-30]
Podobne założenia stosowała w pracy z tancerzami. Skupienie na własnej ekspresji a nie na naśladowaniu ruchu lidera szybciej pozwalało odkryć własny styl, rozwijać kreatywność i zdolność wyrażania siebie. Ujmowanie w treningu nie tylko aspektu fizycznego ale także emocjonalnego i mentalnego prowadziło do bardziej wszechstronnego rozwoju osobistego i ułatwiało stworzenie i podtrzymywanie twórczej społeczności tancerzy i przedstawicieli innych form sztuki.
Terapie Ekspresyjne w działaniach leczniczo profilaktycznych.
Anna Halprin dążyła do tworzenia przedstawień artystycznych, które oprócz ładnej i ciekawej formy będą mogły nieść także żywą, aktualną i głęboką treść dla lokalnej społeczności. Doprowadziło to do stworzenia przedstawienia-rytuału, którego temat jest wybierany przez lokalną społeczność. W okresie kiedy w Ameryce pojawiła się choroba AIDS, jako temat został wybrany los chorych na AIDS. Doprowadziło to do stworzenia dużego przedstawienia, w którym brało udział około 200 osób-połowa chorych i połowa zdrowych. Scenariusz przedstawienia był dziełem zbiorowej kreatywności i wypływał z doświadczeń i wizji uczestników. Udział w przedstawieniu stał się dla chorych formą zbiorowego katharsis. Z jednej strony pozwalał im uporać się z lękiem przed odrzuceniem, przed chorobą i śmiercią. Z drugiej strony był okazją do przełamywania barier społecznych, uczucia odrzucenia i wykluczenia, których doświadczali chorzy na AIDS. Wielu z nich po przedstawieniu czuło się zresztą o wiele lepiej i ich system odpornościowy dużo lepiej funkcjonował.
Innym ważnym działaniem w obszarze wspierania leczenia była praca z chorymi na raka. Anna Halprin sama przeżyła spotkanie z rakiem. Na szczęście wcześnie wykryła raka, poprzez zwrócenie uwagi na ciemną plamę na rysunku własnego ciała, który zrobiła w trakcie zajęć. Kiedy pojawił się nawrót choroby, na skutek intensywnej pracy nad sobą uniknęła śmierci i zwycięsko wyszła ze spotkania z rakiem. Miała wtedy 51 lat a obecnie ma 89 lat.
Spotkanie z rakiem, wywarło głęboki i transformujący wpływ na jej życie. Jak sama stwierdziła: Przed rakiem poświęcałam życie w służbie tańca. Po raku poświęcam taniec w służbie życia.
W 1980 zaczęła prowadzić grupy wsparcia dla chorych na raka w Creighton Height Institute w Californii. Doświadczenie i przeżycie własnej choroby pozwoliło jej lepiej zrozumieć chorych na raka i stworzyć dla nich program terapii ekspresyjnych wspierający leczenie i ułatwiający radzenie sobie z chorobą, bólem i lękiem.
W 1986 opracowała program samopomocy dla chorych na raka: Ruch w kierunku życia. W programie uczyła ćwiczeń pomagających pobudzić naturalne siły odpornościowe organizmu. Uczyła jak zwracać się do ciała jako uzdrowiciela, rozwijać świadomości ciała, zwiększać integracje ciała, umysłu i emocji, doświadczać tańca jako modlitwy w ruchu, poszukiwać zwierzęcego sprzymierzeńca, czy czerpać uzdrawiające siły z kontaktu z naturą. [Halprin, 2002] W swojej pracy z chorymi na raka wyjaśnia, że ruch ciała w tańcu, czy rytualnym teatrze tańca dodany do wizualizacji, poprzez włączenie całego wymiaru ciała, zwiększa skuteczność działania pozytywnej sugestii. Poprzez to zwiększa jej efekty lecznicze, które są mocniejsze niż sama wizualizacja ponieważ wizualizacja w połączeniu z tańcem budzi pełniejsze przeżycia i odczucia w ciele.
Terapie Ekspresyjne w rozwoju osobistym.
Wieloletnie doświadczenia Anny Halprin w pracy na pograniczu działań artystycznych, edukacyjnych, profilaktycznych i zdrowotnych oraz terapeutycznych doprowadziły do powstania całego nurtu terapii ekspresyjnych, który można by z powodzeniem nazwać szkołą Anny Halprin. Działanie tej nieformalnej szkoły polegało na inspirowaniu i kształceniu w nowatorskim stosowaniu tańca, teatru tańca w połączeniu z innymi formami działań plastycznych, muzycznych itp. kolejnych pokoleń tancerzy, performerów, edukatorów i terapeutów Kontynuacją tych działań jest obecnie prowadzony przez jej córkę Darię Halprin Instytut Tamalpa.
Przez wiele lat Anna Halprin prowadziła wiele warsztatów teatralno-tanecznych dostępnych dla wszystkich zainteresowanych rozwijaniem zdolności tańca czy sztuki performance, kreatywności, poszukiwaniem przeżyć estetycznych czy duchowych przez sztukę, wzbogacaniem własnej osobowości czyli bardzo szeroko rozumianym rozwojem. W ciągu ponad sześćdziesięciu lat swojej praktyki jej metoda pracy przeszła długą, głęboko osadzoną w życiowym doświadczeniu, drogę rozwoju.
Wiele z tych warsztatów przeszło do historii zarówno tańca jak i terapii ekspresyjnych. Przykładem jednego z wielu ćwiczeń rozwiniętych przez Anna Halprin jest Bieg Ziemi, ceremonia wykonywana w intencji pokoju na ziemi, której pomysł zrodził się z prowadzonych przez wiele lat rytuałów artystyczno-terapeutycznych. [Worth, Poynor, 2004: 97-146]
Terapie Ekspresyjne w edukacji, profilaktyce i rozwoju osobistym, własne doświadczenia.
Edukacja. W roku 1996 zacząłem prowadzić w łódzkim WODN warsztaty dla nauczycieli i pedagogów poświęcone nauce relaksacji i wizualizacji. Stopniowo zacząłem wprowadzać na warsztatach rysowanie mandal, a potem elementy tańca. Doświadczenia uczestników potwierdzały, że rysowanie mandal i taniec sprzyjają pogłębieniu efektów relaksacji.
Mandale ułatwiają sięganie do swego wnętrza, by tam odnaleźć większy spokój i skontaktować się z twórczymi aspektami siebie, które pomagają w odkryciu nowych rozwiązań jak lepiej radzić sobie ze stresem. Efekty relaksacji pogłębiał też taniec, który można nazwać formą dynamicznej relaksacji. Relaksacyjne skutki tańca potwierdzały też ankiety zebrane wśród uczestników. Jako jedną z głównych korzyści z zajęć, obok poprawy relacji z ludźmi, uczestnicy wymieniali uczucie relaksacji, odprężenia i uwolnienia oraz podniesienia poziomu energii i witalności. [Wiszniewski, 2006: 339-368]
Edukacja tancerzy. Jedna z osób, która brała udział zajęciach prowadzi zespół Flamenco. Stwierdziła, że po zastosowaniu opartej na improwizacji rozgrzewki, której nauczyła się na warsztacie, dziewczyny z jej zespołu zaczęły lepiej wyrażać siebie w ruchu i lepiej czuć taniec. Inna osoba zajmująca się tańcem współczesnym stwierdziła, że zajęcia pozwoliły jej lepiej czuć swoje ciało i przestrzeń w tańcu. Trening tancerzy jest często skupiony na nauce technik w odróżnieniu od treningu improwizacji, która skupia się na wyzwoleniu odwagi doświadczenia improwizacji, kreatywności i ekspresji w ruchu. Pracując z osobami, które nie mają najczęściej przygotowania tanecznego, byłem nieraz świadkiem jak w wyniku improwizacji powstawały bardzo ciekawe i poruszające improwizowane tańce, które mogłyby się znaleźć na scenie i konkurować z tym co robią zawodowi tancerze. Jak wspominała Anna Halprin, o sztuce tańca ekspresyjnego opartego na improwizacji, po kilku dniach wspólnych warsztatów tancerzy i amatorów, coraz bardziej zacierała się między nimi różnica i trudno było ich w tańcu odróżnić.
Profilaktyka. Według współczesnych badań wśród czynników zwiększających ryzyko powstawania chorób można wymienić: stres, brak ruchu, negatywne nastawienie umysłu, brak wspierających relacji z innymi.
Wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu warsztatów ( z nauczycielami i pedagogami w łódzkim WODN oraz na licznych warsztatach i obozach prowadzonych regularnie od 1999 roku) ćwiczeń relaksacyjnych i łączenia ich z różnymi formami terapii ekspresyjnych takich jak taniec, rysowanie mandal, terapia dźwiękiem i poezją, dowodzi, że terapie ekspresyjne w połączeniu z ćwiczeniami relaksacyjnymi mogą pełnić bardzo dobrze funkcje działań profilaktycznych i być formą prozdrowotnej edukacji.
Taniec pomaga zredukować skutki stresu, rozładować napięcie, pobudza wydzielanie endorfin i wzmacnia działanie systemu odpornościowego. Taniec jest forma aktywnej relaksacji. (Mam tu na myśli łagodne formy tańca terapeutycznego, a nie taniec wyczynowy, który może zwiększać poziom stresu, zwłaszcza w wyniku nadmiernie intensywnego treningu i stresu przed występami).
Tańczenie w grupie i w parach pomaga poprawić relacje z innymi i buduje doświadczenie wspólnoty. Taniec oparty na improwizacji wspiera rozwój kreatywności i własnej ekspresji. Rysowanie mandal może sprzyjać odprężeniu i lepszemu rozumieniu siebie poprzez poznawanie swych wewnętrznych symboli wyrażanych na mandali. Terapia poezją pomaga odkrywać inną, nową czasami zaskakującą i twórczą perspektywę myślenia wobec wydarzeń życia. Ćwiczenia relaksacyjne pomagają się zregenerować, odprężyć, zrównoważyć, a wizualizacja wspierają rozwój pozytywnej postawy i myślenia o sobie i świecie. [Wiszniewski, 2001]
Połączenie terapii ekspresyjnych i ćwiczeń relaksacyjnych i wizualizacji w kontekście działań profilaktycznych i prozdrowotnych zwiększa atrakcyjność i efektywność obu metod.
Rozwój osobisty. Doświadczenia z pracy z różnymi formami ćwiczeń relaksacyjnych, wizualizacji i terapii ekspresyjnych, takich jak taniec, rysowanie mandal, praca z dźwiękiem, terapia poezją rozwijam i wykorzystuje w tygodniowych warsztatach rozwoju osobistego.
W trakcie takich warsztatów, które odbywają się najczęściej w trakcie wakacji lub w zimie, poprzez intensywne ćwiczenia terapii ekspresyjnych i ćwiczeń relaksacyjnych, połączone z przebywaniem na świeżym powietrzu, regularnym trybem życia uczestnicy często doświadczają głębokiego odprężenia, regeneracji, czasami nawet głębokich przeżyć wewnętrznych, estetycznych wspierających rozwój osobisty.
Innym przykładem wykorzystania terapii ekspresyjnych w obszarze rozwoju osobistego są warsztaty Antykariery, których celem jest wspieranie ludzi w odkrywaniu swojego życiowego powołania, pasji zawodowej. Celem warsztatów jest przygotowanie do tego, by wykonywać pracę w zgodzie z tym co ich pasjonuje. [Jarow, 1998]. Warsztaty są oparte na treningu opracowanym przez dr Ricka Jarow, amerykańskiego trenera rozwoju osobistego, autora książki Antykariera, którego spotkałem w Polsce na początku lat dziewięćdziesiątych. Spotkanie z Rickiem pomogło mi odkryć swoją drogę zawodową i robić w pracy to co mnie pasjonuję. W połowie lat dziewięćdziesiątych w Polsce taka decyzja wymagała dużej odwagi. Jednak dzięki udziałowi w warsztatach Ricka zaryzykowałem i odważyłem się, a dziś jestem mu wdzięczny, że tak szybko (zaraz po studiach) mogłem odkryć swoją ścieżkę zawodową i zacząć ją rozwijać. Po wielu latach własnych doświadczeń sam zacząłem prowadzić warsztaty Antykariery
Temat wykonywania pracy z pasją jest interesujący dla wielu ludzi czego dowodzi zwykle duża ilość uczestników na warsztatach. W trakcie warsztatów, oprócz prezentacji tematów związanych z Antykarierą oraz wizualizacji stosuje terapie ekspresyjne: taniec i rysowanie mandal. Taniec pomaga ludziom szybko zintegrować się jako grupa, wyzwolić spontaniczność i kreatywność, pobudzić wiarę we własne siły. Pomaga poczuć to czego się głęboko pragnie, w głębi ciała, w odróżnieniu od tego co zostało narzucone i nie zgadza się z wewnętrznym procesem duszy. Poprzez rysowanie mandal i rozwijanie świadomości ciała w tańcu łatwiej jest rozpoznać wewnętrzny proces, który często wskazuje na właściwe rozwiązania. Mandale pomagają zobaczyć w języku symboli to co dzieje się w naszym wnętrzu.
Kiedy prowadziłem warsztaty Antykariery dla bezrobotnych zastanawiałem czy to się uda z bezrobotnymi. Jednak po narysowaniu mandal, kiedy zaczęliśmy je omawiać, stopniowo lody prysły i pojawiła się szczera i gorąca dyskusja. Mimo, że przedstawiano mi osoby bezrobotne jako nieaktywne i nie zainteresowane pracą, okazało się to nie prawdą. Poruszenie ważnych i trudnych tematów wywołanych przez rysowanie mandali zaktywizowało grupę. Bezrobotni okazali się zaangażowani, aktywni i pełni energii.
Jedna z pionierek artystycznego, terapeutycznego i duchowego tańca Ruth St Denis uważała, że w przyszłości taniec powinien stać się formą dostępnej wszystkim edukacji, ponieważ taniec kształci zarówno ciało jak i duszę-wnętrze człowieka. [Miller, 1997] Jej liczni uczniowie założyli wiele szkół tańca współczesnego w USA, Mary Chace założyła amerykańskie towarzystwo terapii tańcem i ruchem, a Samuel Lewis stworzył Tańce Światowego Pokoju.
Podobny do tańca potencjał wspierania rozwoju osobistego, działań profilaktycznych i edukacji mają terapie ekspresyjne. Wiele osób mogłoby bardzo skorzystać z łatwo dostępnych zajęć na, których można potańczyć, doświadczyć relaksu i wizualizacji, narysować mandalę, czy przeczytać inspirujący wiersz. Takie zajęcia mogą pomagać ludziom w radzeniu sobie z nadmiarem stresu, ułatwiać proces regeneracji (przeciwdziałać wypaleniu), budować pozytywne kontakty z innymi ludźmi, rozwijać kreatywność, działać profilaktycznie lub wspierać proces leczenia, czy psychoterapii.
W celu popularyzowania terapii ekspresyjnych powstał roczny program rozwoju osobistego przez terapie ekspresyjne i ćwiczenia relaksacyjne. W trakcie cyklu warsztatów można poznać wiele autorskich ćwiczeń z zakresu tańca terapeutycznego, pracy z mandalą, dźwiękiem, terapii poezją, ćwiczeń relaksacyjnych i wizualizacji. Program cieszy się sporym zainteresowaniem i miał już sześć edycji. Odzwierciedla to rosnące zainteresowanie tańcem i innymi formami twórczej ekspresji i możliwością ich zastosowania jako formy wspierania rozwoju osobistego, profilaktyki i edukacji.
W Polsce przedwojennej człowiek wykształcony potrafił wykazać się umiejętnością tańca, znał literaturę klasyczną, często grał na instrumencie i potrafił jeździć konno. Czyli otrzymał edukację, o wiele bardziej intermodalną niż współczesna. Otrzymał edukację w której w kształceniu osobowości duża rolę odgrywał kontakt, często aktywny, z różnymi formami sztuki. Znając dobrą klasę, wysoki poziom etyczny, siłę charakteru i osobowości wielu ludzi wykształconych przed wojną, można stwierdzić, że wielką szkodą jest, że ta tradycja zanikła. Ale przecież można ją odbudować.
We współczesnym świecie, pełnym zgiełku, pośpiechu, związanego z nimi stresu i braku czasu na głębsze spotkanie i relacje z drugim człowiekiem, czy doświadczenie siebie w chwili obecnej, terapie ekspresyjne mogą odegrać dużą rolę we wspieraniu rozwoju osobistego, działań profilaktycznych i edukacji, ze względu na swoją stosunkowo dużą skuteczność, naturalność, łatwą dostępność i przystępne koszty.
W micie o Orfeuszu i Eurydyce, wyrok Hadesa był taki, że Orfeusz może wyprowadzić swoją ukochaną z powrotem ze świata umarłych do świata żywych. Może ją prowadzić dźwiękiem swojej muzyki ale nie może obejrzeć się za siebie. W micie, tuż przed samym wyjściem Orfeusz ogląda się za siebie i Eurydyka musi pozostać w świecie umarłych.
Mity mają to do siebie, że można je rozmaicie interpretować ale spójrzmy na to w ten sposób, że Eurydyka reprezentuje zagubioną w podświadomości, ważną część samego Orfeusza. Którą może przywrócić do życia, jeżeli zaufa mocy swej sztuki. Orfeusz w ostatniej chwili traci wiarę w moc tej sztuki, ogląda się za siebie, czyli poddaje się zwątpieniu. W tym momencie traci szansę na realizacje swoich pragnień i doświadczenie spełnienia czyli pełnej integracji.
Możemy sobie w tym momencie zadać pytanie: czy też poddamy się zwątpieniu i to co zostało zagubione, zostanie utracone na zawsze? Czy my sami, nasza kultura i cywilizacja potrafi zaufać uzdrawiającej i integrującej sile sztuki, która ma starożytne tradycje, i dzięki temu zaufaniu, przywrócić to co zostało zagubione? Jeżeli pragniemy rozwoju i pełnej integracji sztuka-terapie ekspresyjne może nam w tym pomagać tak samo jak skutecznie pomagała ludziom w różnych kulturach i cywilizacjach od tysięcy lat.

Podsumowanie.
Terapie ekspresyjne są jednym z nowszych nurtów terapii sztuką, który charakteryzuje podejście intermodalne, czyli dążenie do stosowania wielu form twórczej ekspresji w trakcie jednego warsztatu, przez jednego terapeutę. Istnieje wiele przykładów udanego zastosowania terapii ekspresyjnych w edukacji, profilaktyce, terapii i rozwoju osobistym. Do najbardziej znanych i udanych należy miedzy innymi działalność Anny Halprin. Terapie ekspresyjne stopniowo zyskują coraz większą popularność. Są kontynuacją ale i twórczym rozwinięciem wcześniejszych nurtów arteterapii.

Dr Mateusz Wiszniewski, arteterapeuta.

Kontakt z autorem: mateuszwiszniewski@poczta.onet.pl, 605 35 77 11, 791 927 957








Bibliografia:
Arnheim R., (1969), Visual Thinking, University of California Press, Berkeley
Corey G., (1996), Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy, Brooks Cole, Pacific Groove
Halprin A., (1995), Moving Toward Life, Wesleyan University Press, Hanover
Halprin A., (2002), Returning To Health with Dance, Movement and Imagery, LifeRhytm, Mendocino
Halprin D., (2003), The Expressive Body in Life, Art. And Therapy, Jesica Kingsley Publishers, New York
Jarow R, (1998), Antykariera, w poszukiwaniu pracy życia, Nowy Marketing, Warszawa
Knill P., Barba H., Fuchs M., (2004), Minstrels of Soul, Intermodal Expressive Therapy, EGS Press, Toronto
Lesley College, (1995), Definition of Expressive Therapy [On-line], dostępna na www.lesley.edu
Malchiodi C., (2003), Expressive Arts Therapy and Multimodal Approaches, [w]
Malchiodi C., (red.) Handbook of Art Therapy, The Guilford Press, New York
May R., (1976), The Courage To Create, Norton, New York
McNiff S., (2001), Pandora’s Gift: The Use of Imagination and All of the Arts in Therapy, [w] Rubin J., (red.) Approaches to Art Therapy, Brunner-Routledge, New York
Miller K., (1997), Wisdom Comes Dancing, Selected Writting of Ruth St Denis, PeaceWorks, Seattle.
Moon B. , (1995) , Existential Art Therapy, Charles C Thomas, Springfield
Moustakas C., (1959), Psychotherapy and Children, Harper, New York
Rhyne J., (2001), Gestalt Art Therapy, [w] Rubin J., (red.) Approaches to Art Therapy, Brunner-Routledge, New York
Rogers N., (1993), The Creative Connection, Science & Behaviour Books, Palo Alto
Wiszniewski M., (2008), Teatr Tańca Anny Halprin-na pograniczu sztuki, rytuału i terapii oraz jego polska adaptacja, [w], Karolak W., Kaczorowska B., Arteterapia w medycynie i edukacji, WSHE, Łódź
Wiszniewski M., (2001), Zrelaksuj się i żyj twórczo, Studioastropsychologii, Białystok
Wiszniewski M., (2006), Terapia Tańcem, opis i analiza zjawiska, Uniwersytet Łódzki,
Praca doktorska na prawach rękopisu.
Worth L., Poynor H., (2004), Anna Halprin, Routledge, NewYork

Dr Mateusz Wiszniewski-arteterapeuta. Zawodowo od wielu lat zajmuje się prowadzeniem warsztatów z zakresu terapii ekspresyjnych-tańca, rysunku, terapii dźwiękiem (od 2000 roku) i ćwiczeń relaksacyjnych i wizualizacji (od 1994 roku). Jest także nauczycielem Kinomana-hawajskiej pracy z ciałem, masażu Lomilomi, Kahiloa, tańca Hula oraz instruktorem ćwiczeń relaksacyjnych i profilaktycznych Czi Kung Healing Dao. W swojej pracy łączy terapię przez sztukę z ćwiczeniami relaksacyjnymi i wizualizacją. Jest twórcą autorskiego programu rozwoju osobistego przez sztukę: Akademia Terapii Ekspresyjnych, gdzie uczy Terapeutycznego Teatru Tańca, pracy z wizualizacją, mandalą oraz wielu programów wspierających rozwój osobisty i rozwijających świadomość ciała. Jest autorem książek: Potęga Wizualizacji, Zrelaksuj się i Żyj Twórczo, Uzdrawiający Taniec oraz kasety DVD z ćwiczeniami Czi Kung. Pracę doktorską z zakresu socjologii tańca pt. Terapia tańcem, opis i analiza zjawiska, obronił w czerwcu 2006 na Uniwersytecie Łódzkim.