Taniec w terapii, profilaktyce i edukacji. 10.2012


Taniec w terapii, profilaktyce i edukacji.

Historia tańca jako terapii.


Już od zarania dziejów ludzkości taniec był pierwotną formą terapii, uzdrawiania. Pomagał radzić sobie z bólem fizycznym i emocjonalnym. W czasach kiedy nie było nowoczesnej medycyny, psychiatrii czy psychoterapii plemienny szaman z pomocą tańca uśmierzał ból i pomagał radzić sobie z problemami natury psychicznej. Taniec był ważnym elementem rytów przejścia pomagających poradzić sobie ze śmiercią, chorobą, czy celebrować radość narodzin i wesela. Był istotną częścią plemiennych rytuałów przygotowujących do polowania, wojny, czy zbiorów. W połączeniu z innymi zabiegami takimi jak np. podawanie ziół, był ważnym elementem medycyny archaicznej. W kulturach plemiennych uważano, że taniec może być formą komunikacji ze światem niewidzialnym, światem bóstw przyrody, duchów natury i poprzez taniec można sprowadzać zarówno chorobę jak i uzdrowienie.
W świątyniach Starożytnego Egiptu taniec uważano za ważny element kultu i rytuału. Uważano, że poprzez taniec można doprowadzić do harmonii z siłami kosmosu, co mogło mieć dobroczynny wpływ na całe społeczeństwo, sprowadzając np. lepsze plony, deszcz w odpowiednim momencie czy zażegnując suszę. Taki typ tańca mogli uprawiać jedynie najwyżsi kapłani lub sam faraon. Dla ludu przeznaczony był udział w misteriach tanecznych, które były formą zbiorowego przeżywania treści związanych z rytuałami i mitami oraz kultem bóstw i świątyń.
W Starożytnej Grecji taniec był ważnym elementem misteriów i edukacji.
Poprzez różne formy tańców wojennych, w których Grecy ćwiczyli się od dziecka, przygotowywano młodych obywateli do walki, rozwijano tężyznę fizyczną i siłę charakteru. Uważano, że poprzez praktykę tańców i recytacji związanych z występami można nabrać ogłady i nauczyć się gracji ruchów, harmonii charakteru i odpowiednich manier. Taniec misteryjny był z kolei formą wtajemniczenia w obrzędy i duchowe inicjacje.
Jak widać od samego zarania dziejów taniec był ściśle związany z leczeniem, terapią, kultem religijnym i edukacją rozumianą jako przekazywanie wartości, kultury i obyczajów danego społeczeństwa poprzez udział w rytuale tanecznym.
Wraz z nadejściem Chrześcijaństwa i rozwojem Kościoła jako instytucji stopniowo usuwano taniec z liturgii i obrzędów. Mimo, że pierwsi Chrześcijanie tańczyli w trakcie swoich misteriów, wraz z rozwojem teologii uznano, że taniec jest zbyt powiązany z tradycjami pogańskimi i z cielesnością w związku z tym został wyłączony z obrzędów Kościoła. Spowodowało to, że w Europie przez długie wieki rozwijał się taniec który pełnił funkcję zabawy-tańce dworskie i ludowe oraz funkcje estetyczne np. balet a przestał się rozwijać taniec jako forma kultu religijnego, terapii, czy uzdrawiania. (Nielicznym wyjątkiem jest np. włoski taniec Tarantella). Obecnie w Kościele obserwuje się powrót do tańca jako elementu liturgii, czego dowodem są taneczne msze w kościołach w Stanach Zjednoczonych, czy Diakonia Tańca w Warszawie.

Rozwój współczesnych form terapii tańcem.

Wraz z rozwojem społeczeństwa kapitalistycznego, świeckiego światopoglądu, współczesnej sztuki, estetyki i psychologii nastąpił powrót do starych idei tańca jako formy wspierającej rozwój człowieka i będącej dla niego formą terapii.
Współczesne formy psychoterapii tańcem oparte są na świeckim, psychologicznym i medycznym modelu choroby i procesu leczenia.
Współczesne formy terapii tańcem zrodziły się z połączenia teorii i form tańca wywodzących się z tańca współczesnego z teoriami i praktyką rozwijających się szkół psychoterapii. Istnieje wiele nurtów i szkół współczesnej terapii tańcem. Jako przykłady najważniejszych można wymienić Terapię Tańcem i Ruchem oraz Terapie Ekspresyjne.

Terapia Tańcem i Ruchem:
Mary Chace, uczyła się sztuki tańca u słynnej pionierki tańca współczesnego Ruth St Denis. Po rozpadnięciu się jej zespołu rozpoczęła pracę w szpitalu psychiatrycznym w Nowym Jorku. Jej pionierska działalność polegała na umiejętności skutecznego zastosowania technik tańca współczesnego w pracy z pacjentami szpitala psychiatrycznego. Z pomocą pracy licznych jej uczniów powstało Amerykańskie Towarzystwo Terapii Tańcem. Ten nurt terapii tańcem jest osadzony mocno w nurcie pracy klinicznej i spełnia wymogi pracy w szpitalach psychiatrycznych. Szkolenie w opiera się na podejściu klinicznym, co może przygotowywać do pracy w szpitalach psychiatrycznych. DMT stosuje między innymi techniki improwizacji tańca, ruchu autentycznego, analizy ruchu Labana, diagnostykę itd.

Terapie Ekspresyjne.
Anna Halprin-taniec pasjonował ją od dziecka. Na początku poznawała taniec poprzez naukę tańca wg metody Isadory Duncan. Następnie kształciła się w tańcu współczesnym. Rozwinęła swoją szkołę Life Art Process poprzez pracę artystyczną z tancerzami i artystami, pracując ze społecznością artystyczną w San Francisco. Na skutek wielu dziesięcioleci artystycznych poszukiwań odeszła od tańca współczesnego w kierunku tańca, który bardziej powiązany z autentyczną treścią życia współczesnego człowieka. W wieku pięćdziesięciu lat doświadczyła spotkania ze śmiertelną chorobą rakiem, z którego wyszła zwycięsko. Doświadczenie choroby doprowadziło ją do stworzenia nowego kierunku w terapii tańcem i tańcu artystycznym, który ma zarówno cechy terapii jak i sztuki performance. Jej dorobek jest uznany zarówno w świecie artystów jak i terapeutów. Jest to praca na granicy tańca, teatru tańca, performance, rytuału terapeutycznego. Szkolenie w tej metodzie opiera się na zasadach psychologii humanistycznej Rogersa i oprócz technik improwizacji tańca, anatomii studenci poznają metodę Life Art Process nawiązującą do podejścia gestalt, psychosyntezy, psychologii jungowskiej i twórczej ekspresji. Metoda Anny Halprin mieści się w nurcie terapii ekspresyjnych, który w odróżnieniu od DMT skupia się bardziej na rozwijaniu kreatywności, terapii i rozwoju osobistym poprzez sztukę niż na podejściu klinicznym.

Polscy przedstawiciele.

Do 2000 roku w Polsce, z uwagi na utrudniony kontakt z praktykami terapeutycznymi rozwijającymi się w USA i w Europie Zachodniej, rozwój terapii tańcem miał ograniczony zasięg. Polscy pionierzy terapii tańcem pracowali głównie w wąskim zakresie, w niektórych szpitalach psychiatrycznych. Jako pionierów terapii tańcem w Polsce, którzy pracowali przed rokiem 2000 można wymienić między innymi dr Zofię Aleszko, dr Zbigniewa Horę, mgr Annę Jędryczkę Hamerę, mgr Danutę Rogowską. Po roku 2000 zaczęło rozwijać się wiele nowych nurtów terapii tańcem działających poza szpitalami psychiatrycznymi: Stowarzyszenie Choreoterapii w Poznaniu, Instytut DMT w Warszawie nawiązujący do nurtu stworzonego przez Mary Chace oraz Akademia Terapii Ekspresyjnych nawiązująca do nurtu terapii ekspresyjnych i pracy Anny Halprin.

Teoretyczne podstawy terapii tańcem:

Wszystkie ćwiczenia szkół terapii tańcem opierają się na podstawowym założeniu jedności ciała i umysłu. Stan ciała wpływa na stan psychiki. Ruch taneczny może wpływać na kształtowanie się postaw i zachowań. Umożliwia ekspresję emocji i stanów wewnętrznych. Poprzez ruch taneczny człowiek może wyrażać siebie, swoje postawy i nastroje. Obserwując sposób ekspresji w ruchu można stawiać diagnozę. Poprzez odpowiednio dobrane interwencje i ćwiczenia taneczne można prowadzić skuteczną terapię, rehabilitację, rozwijać świadomość ciała, inteligencję emocjonalną, wspierać rozwój człowieka, czy edukować.
Rozmaite szkoły, nurty i przedstawiciele terapii tańcem nawiązują do wielu szkół psychoterapii takich jak gestalt. bioenergetyka, psychosynteza, psychologia egzystencjalna, psychologia jungowska, czy wiele nowoczesnych szkół pracy z ciałem. Szczegółowa charakterystyka tych szkół wykracza poza możliwości tego artykułu.

Czym różnią się nurty psychoterapeutyczny i rozwojowy w terapii tańcem?

Po pierwsze ze względu na inne potrzeby grup docelowych odmienny jest proces przygotowania prowadzących. W przypadku nurtu klinicznego są to częściej psychologie i psychiatrzy. Nauka obejmuje systemy diagnozowania oraz przygotowuje do pracy w placówkach psychiatrycznych i szpitalach. W nurcie rozwojowym prowadzącymi są częściej artyści plastycy, muzycy, tancerze, przedstawiciele zawodów humanistycznych i pedagogiki. Trening i przygotowanie prowadzącego nie obejmuje diagnozowania, opiera się na zasadach psychologii humanistycznej (zaufania w zdolność jednostki do samodzielnego rozwiązywania problemów), teorii kreatywności, ekspresji twórczej, zastosowania technik terapii tańcem w połączeniu z różnymi formami psychoterapii np gestalt, zasadami psychologii głębi i terapii jungowskiej. Mimo wielu różnic jest też wiele podobieństw między obydwoma nurtami i granice między nimi mogą się zacierać. Czasami terapeuci z wykształceniem klinicznym skupiają się na pracy w zakresie rozwoju osobistego, a terapeuci wykształceni w nurcie terapii ekspresyjnych i psychologii humanistycznej z powodzeniem pracują z pacjentami szpitali psychiatrycznych.

Możliwe zastosowania terapii tańcem:

Terapia tańcem w różnych jej formach może być stosowana w pracy z wieloma grupami. Nurt kliniczny skupia się na pracy z pacjentami szpitali psychiatrycznych, czy klientami ośrodków terapeutycznych lub pomocy społecznej: chorymi na nerwicę, depresję, czy schizofrenię, pacjentami psychosomatycznymi, ofiarami traumatycznych przeżyć, osobami uzależnionymi od alkoholu, czy narkotyków, więźniami itd. W przypadku pracy w nurcie klinicznym potrzebne jest specjalistyczne przygotowanie jak i poznanie oraz przestrzeganie przeciwwskazań i wskazań zalecanych w pracy z daną grupą pacjentów.
Nurt rozwojowo-edukacyjny skupia się na pracy osobami dorosłymi nastawionymi na edukację, rozwój osobisty, działania profilaktyczne i prozdrowotne oraz szeroko rozumianą poprawę jakości życia, relacji, wzrost satysfakcji z pracy, rozwijanie kreatywności. Dobre wyniki może dać też praca z dziećmi i młodzieżą, osobami starszymi, czy praca socjoterapeutyczna. Pracująca w tym nurcie Anna Halprin prowadziła udane warsztaty dla chorych na raka i AIDS. Niektórzy przedstawiciele tego nurtu prowadzą zajęcia z więźniami, w grupach specjalnej troski oraz z tzw „dziećmi ulicy itd.”, czy podejmują trudny temat integracji tam gdzie rany zadała wojna i przemoc-wspólne warsztaty dla dzieci żydowskich i palestyńskich.
Każdy rodzaj grupy i styl pracy może wymagać specjalistycznego wykształcenia i treningu praktycznego dlatego powstało wiele nurtów i szkół klinicznej terapii tańcem oraz nastawionego na edukację i rozwój osobisty tańca terapeutycznego.
Istnieje wiele możliwości zastosowania różnych form tańca w edukacji.
Począwszy od redukcji stresu przed egzaminem, poprzez zorganizowanie zabawy i integracji grupy, rozwijanie sprawności, wytrzymałości i tężyzny fizycznej, naukę zasad wychowania i dobrych manier, po przekazywanie poprzez taniec ważnych treści związanych z historią, kulturą, wartościami moralnymi, czy estetycznymi.
Techniki i podejście, które może się sprawdzić w pracy z jedną grupą mogą się całkowicie nie sprawdzić w pracy z grupą o odmiennym charakterze.

Możliwe skutki terapii tańcem.

Możliwe skutki terapii tańcem zależą w dużym stopniu od rodzaju zastosowanego podejścia i techniki, umiejętności i osobowości prowadzącego jak i rodzaju i poziomu otwartości grupy z, którą pracuje oraz czasu trwania terapii.
Zastosowanie odmiennej techniki tańca może spowodować wystąpienie innych skutków jako rezultatu terapii. Istnieje wiele badań nad skutecznością terapii tańcem w różnych przypadkach. Na początku 2001 roku zacząłem zbierać ankiety od uczestników moich zajęć tańca terapeutycznego. Z relacji uczestników wynikało, że krótki kilku miesięczny udział w zajęciach raz w tygodniu pomagał im zredukować stres, podnieść poziom witalności i poprawić relacje z ludźmi.

Wśród możliwych skutków terapii tańcem można wymienić:
-redukcję stresu,
-poprawę ogólnej kondycji, koordynacji ruchowej i sprawności fizycznej,
-zwiększenie świadomości ciała,
-rozwój inteligencji emocjonalnej,
-poprawę relacji z ludźmi,
-lepsze samopoczucie,
-poprawę zdolności integracji z grupą,
-większą integracja psychofizyczna,
-większą świadomość siebie, swoich możliwości, potrzeb i ograniczeń,
-poprawę zdolności rozwiązywania problemów i skutecznego działania,
-większe zakorzenienie w ciele,
-rozwój zdolności bycia tu i teraz,
-poprawę radości i satysfakcji z życia,
-rozwój kreatywności,
-pojawianie się doświadczeń duchowych.

Stosowane techniki terapeutyczne.

Zorientowani klinicznie psychoterapeuci tańcem oraz nastawieni na rozwój osobisty terapeuci i edukatorzy stosują cale bogactwo technik tanecznych często w połączeniu z technikami pochodzącymi z innych szkół psychoterapii czy pracy z ciałem. W terapii i edukacji przez taniec stosuje się zarówno techniki znanych i popularnych tańców towarzyskich, tanga, tańców ludowych, etnicznych: afrykańskich, hula, flamenco, tańca brzucha, tańców afro-brazylijskich, tańców latynoskich jak salsa, merenge, cha cha itd, tańca współczesnego, butoh jak i improwizacji, improwizacji w kontakcie i teatru tańca. W zależności od grupy i charakteru zajęć prowadzący może dobierać i zmieniać techniki taneczne. Są prowadzący, którzy specjalizują się w jednej technice tanecznej i tacy, którzy w swej pracy wykorzystują wiele technik. W szkołach terapii tańcem pracujących nad poznaniem i transformacją wnętrza uczestnika stosuje się techniki oparte na improwizacji tańca co umożliwia odgrywanie, wyrażanie i transformację w tańcu na poziomie realnym i symbolicznym przeżyć wewnętrznych i nieświadomych procesów klienta.
W szkołach o podejściu bardziej integracyjnym, socjalizacyjnym, edukacyjnym czy fizjoterapeutycznym można z większym powodzeniem stosować tańce ludowe, etniczne, towarzyskie i grupowe np tańce w kręgu.

Plan warsztatu tańca terapeutycznego.

1. Tytuł warsztatu: „W jaki sposób idę przez życie?”
2. Cele terapeutyczne: relaksacja, integracja grupy, rozwój świadomości ciała i sposobu poruszania się, refleksja nad tym w jaki sposób idziemy się przez życie?
3. Grupa docelowa: dorośli, studenci, młodzież, dzieci.
4. Potrzebne środki: sala do tańca z dobrą podłogą, sprzęt do odtwarzania muzyki.
5. Plan i przebieg warsztatu:
a) rozgrzewka i integracja grupy,
b) eksperymenty i zabawa z różnymi formami chodzenia i poruszania się.
c) badanie i uświadomienie sobie wspierających i nie wspierających cech ruchu.
6. Rezultat terapeutyczny: rozwinięcie większej świadomości własnego ruchu i ruchu innych osób. Lepsze rozumienie mowy ruchu-mowy ciała. Możliwość rozwijania cech osobowości poprzez prace nad jakościami ruchu.
7. Warianty: Prowadzenie warsztatu trzeba dostosować w zależności od grupy wiekowej. Z dziećmi bardziej zabawowo, z młodzieżą jako formę eksperymentu, dialogu, konfrontacji, z dorosłymi i studentami bardziej refleksyjnie. Należy też uwzględnić nastrój, poziom energii, doświadczenie ruchowe i poziom intelektualny grupy z, którą się pracuje.

8. Szczegółowy opis warsztatu:

Opis poszczególnych ćwiczeń :
1) Rozgrzewka
-Części ciała:
Zaczynamy od poruszania, improwizując , zgodnie z tym jak czujemy muzykę,
w rytm muzyki kolejno częściami ciała, od góry do dołu:
Głowa, barki, ramiona, przedramiona, dłonie, klatka piersiowa, brzuch, biodra, kręgosłup, uda, łydki i stopy.
-Oswajanie przestrzeni:
Następnie pozwalamy aby stopy nas prowadziły po sali i przyglądamy się sali jakbyśmy widzieli ja po raz pierwszy. Witamy się z przestrzenią, w której będziemy ćwiczyć.
-Powitanie uczestników:
W tańcu, kolejno podchodzimy do uczestników i witamy się z nimi, gestem ruchem, tańcem, spojrzeniem itd.
-Powitanie części ciała:
Następnie dobieramy się w pary i tańczmy kolejno stykając się częściami ciała:
Barki, przedramiona, dłonie, plecy, kolana, stopy.
Przy każdej części ciała zmieniamy parę.
-Naśladowanie ruchu w parach-lustro:
Dobieramy się w pary i naśladujemy ruch innej osoby, później zamieniamy się rolami.
-Klub dziwnych kroków:
W parach jedna osoba porusza się w dziwny, czasami śmieszny, czy zaskakujący sposób, druga ja naśladuje, potem zamiana.
Naśladowanie ruchu w kręgu:
Tworzymy krąg i po kolei każda osoba prowadzi ruch i jest naśladowana przez grupę, która powtarza jej ruchy.
2) Przechodzimy do badania różnych sposobów poruszania się.
a) Przy podkładzie odpowiednio dobranej muzyki proponujemy uczestnikom grupy aby poruszali się w tańcu naśladując różne charakterystyczne postacie i style ruchu np.:
Poruszajcie się odgrywając rożne role. Poruszajcie się jak małe dzieci, jak małpy, tygrysy, żaby, słonie. Poruszajcie się jak ludzie starzy, młodzi, piękne kobiety i silni faceci. Poruszajcie się jak żołnierze, pijacy, złodzieje i policjanci, Indianie i kowboje. Poruszajcie się jak damy i rycerze, królowie i królewny, itd.
Chwila refleksji. Można wprowadzić omawianie tematu w grupie.
Co czujesz kiedy poruszasz się w ten sposób i obserwujesz jak poruszają się inni?
b) Poruszajcie się z odmiennymi jakościami ruchu. Poruszajcie się pewnością siebie, lękliwie, lekko, ciężko, jak ktoś komu się spieszy, jak ktoś kto robi wszystko powoli, jak ktoś bardzo lekki, jak ktoś bardzo ciężki.
Chwila relaksu, refleksji w grupie. Jak się czujesz poruszając się z rożnymi jakościami ruchu. Co się dzieje w Tobie kiedy widzisz inne osoby, które poruszają się w ten sposób?
Jak chcesz poruszać się przez życie?
c) Poruszaj się tak jak nie chcesz się poruszać przez życie.
Następnie poruszaj się tak jak chcesz się poruszać przez życie.
Dyskusja w parach i omówienie w grupie tematu: Jak się poruszam przez życie? Jak chce się poruszać przez życie?
d) Na zakończenie relaks przy muzyce. ,
Wizualizacja: wyobraź sobie, że poruszasz się przez życie tak jak chcesz i tak jak czujesz, że jest to właściwe? Co się wtedy dzieje?
3) Podsumowanie warsztatu.
Na zakończenie usiądźcie w kręgu podzielcie się wrażeniami z warsztatu. Co się dla Ciebie wydarzyło i jak się czujesz po warsztacie?

Podany przykładowy scenariusz warsztatu w oparciu o badanie rożnych form poruszania się pomaga w rozwijaniu sztuki ruchu, uwalnianiu napięć, relaksacji oraz refleksji nad sposobem w jaki poruszamy się przez życie


Informacje o autorze: dr Mateusz Wiszniewski arteterapeuta.

Od wielu lat prowadzi warsztaty i sesje indywidualne z zakresu terapii ekspresyjnych, tańca i rysunku oraz terapeutycznego zastosowania dźwięku (od 2000) oraz ćwiczeń relaksacyjnych i wizualizacji (od 1994). Jest autorem rocznego programu rozwoju osobistego przez sztukę i szkolenia dla instruktorów: Akademia Terapii Ekspresyjnych, który w 2012 rozpoczął swoją X edycję. Jest jednym z wykładowców podyplomowego studium arteterapii. Pracę doktorską z zakresu socjologii tańca obronił w czerwcu 2006 na UŁ. Brał udział w warsztatach i szkoleniach prowadzonych przez wielu mistrzów terapii ekspresyjnych, między innymi w USA. Przez wiele brał udział w warsztatach twórcy Antykariery (Jak odnaleźć i realizować pracę z pasją) dr Ricka Jarow. Następnie był jedną z osób organizujących jego warsztaty w Polsce i prowadzących warsztaty Antykariery. Jest instruktorem, improwizacji tańca i symboliki ciała, eksperymentalnego teatru tańca, hawajskiej pracy z ciałem-Kino Mana oraz chińskich ćwiczeń profilaktyczno leczniczych Chi Kung-Healing Dao.
Jest autorem książek: Uzdrawiający Taniec, Zrelaksuj się i Żyj Twórczo oraz Potęga Wizualizacji, wydanych przez Studioastropsychologii oraz artykułów z zakresu arteterapii.

Więcej informacji:

Mateusz Wiszniewski: stardance33@gmail.com, www.mateuszwiszniewski.eu





Bibliografia:
Caulker F., African Dance, Divine Motion w: The Dance Experience, Princetown Book Company, Highstown, 2003
Dayton T. , The Drama Within, Health Communications, Deerfieldbeach 1994,
Halprin A. , Moving Toward Life, Wesleyan University Press, New England, 1995
Kappert D., Tańcząc z dziećmi, Wydawnictwo KINED,
Kassig G. , History of Dance, Human Kinetics, Champaign 2007
Koziełło D., Taniec i Psychoterapia, KMK Promotions
Levine P. , Healing Trauma, Sounds True, Boulder 1999 (materiały audio)
Novack C., Sharing The Dance, Contact Improvisation and American Culture, The University of Visconsin Press, 1990
Wiszniewski M., Potęga Wizualizacji, Wydawnictwo Studioastropsychologii, wyd. I, II i III, Białystok 2001, 2 i 7
Wiszniewski M., Teatr Tańca Anny Halprin na pograniczu sztuki, rytuału i terapii oraz jego polska adaptacja, w: Arteterapia w medycynie i edukacji, Wydawnictwo WSHE Łódź 2008
Wiszniewski M., Terapie Ekspresyjne w edukacji, profilaktyce i rozwoju osobistym,
W: Arteterapia od rozważań nad teorią do zastosowań praktycznych, Wydawnictwo AHE, Łódź, 2011
Wiszniewski M., Terapeutyczny Teatr Tańca, Arteterapia, Warszawa 2008, no 2
Wiszniewski M., Uzdrawiający Taniec, Wydawnictwo Studioastropsychologii, Białystok 2003,
Wiszniewski M., Zrelaksuj się i żyj twórczo, Wydawnictwo Studioastropsychologii, Białystok 2001,